Tobruk bunkers | Goes

In een weiland/boomgaard naast de Albertinahoeve aan de Pykesweg in Kloetinge hebben de Duitsers tijdens de tweede wereldoorlog een bunker gebouwd. Rondom deze bunker stonden een aantal kleinere Tobruk bunkers. Tobruks zijn gewapend betonnen mitrailleurnesten. Van de opstelling is weinig bekend. Duitse documenten over dit steunpunt zijn niet beschikbaar. De inlichtingengroep Albrecht van het verzet noemt het complex niet in haar verslagen die in 1944 zijn opgesteld. Mede hierdoor is de precieze functie van dit bunkercomplex niet bekend. We weten dat Goes in 1943 een regimentshoofdkwartier had, mogelijk dat deze is verhuisd of dat dit complex hiervoor een uitwijklocatie was. Omdat getuigen spreken van een zendmast zou het complex ook een communicatie functie gehad kunnen hebben. Het blijft echter gissen. De aanwezigheid van Tobruk’s rondom het gebouw geeft wel aan dat het belangrijk was. 

Het gebied waar de bunkers stonden is in de loop der jaren flink veranderd. De weg is verlegd en er is in het gebied behoorlijk wat grond opgevoerd. De bunkers bleven ondanks deze aanpassingen altijd in het landschap aanwezig. Halverwege de jaren 70 van de vorige eeuw zijn de bunkers uiteindelijk toch uit het zicht verdwenen.


De landbouwer die het gebied gebruikte besloot de bunkers te laten verdwijnen om zo het gebied als landbouwgrond te kunnen gebruiken. Omdat slopen van de massieve kolossen een kostbaar en moeizaam karwei zou worden, werd besloten om de bunkers te ondergraven en ze vervolgens in een ernaast gegraven diepe kuil te duwen. Zo’n 45 jaar later proberen we een aantal van bunkers te traceren en vrij te graven. Het is de bedoeling om deze bunkertjes een plaats in het bevrijdingspark te geven. De grote centrale bunker is met zijn geschatte gewicht van meer dan 100 ton niet te verplaatsen, we richten ons dan ook alleen op de tobruks. 

Eerste zoekactie met prikstok en metaaldetector
We startten ons onderzoek in de zomer van 2014 met het bestuderen van oude luchtfoto’s. De foto met de meeste details bleek op dat moment een oude luchtfoto uit 1970 te zijn. Op deze foto waren een paar lichtere plekken te zien die mogelijk de plaats van de bunkers aanduidden. De bunker in het midden van het land was duidelijk herkenbaar. De resolutie[1] van de foto was echter te laag om de Tobruks met zekerheid te kunnen identificeren.

Tijdens onze eerste zoektocht, in de nazomer van 2014 zijn we gewapend met prikstok en metaaldetector door het gebied gelopen. In het veld, op dat moment een grasland met wat (bouw) wegen was niets te zien wat duidde op de aanwezigheid van ook maar één bunkertje onder de grond. Op basis van de herinneringen van deze man hebben we gewapend met metaaldetector en prikstok een eerste zoekactie gestart. We hadden gedacht dat de wapening in het beton wel een signaal zou geven dat we met de detector konden opvangen maar dat was niet het geval. De reden dat dit niet gebeurde werd ons later duidelijk. Met prikstokken konden we ook niets ontdekken wat op de aanwezigheid van een groot voorwerp onder de grond wees.

De enige concrete aanwijzing die we die avond kregen kwam van een passant. Hij vertelde ons dat bij de aanleg van de vijver de kraanmachinist steeds tegen een opstakel stootte en uiteindelijk besloot om hier dan maar omheen te graven. Deze bunker op de kaarten aangegeven met nummer 3 ligt in een bloemenrand langs een grote waterplas.  Het blijkt niet echt mogelijk om de bunkers op basis van deze informatie te traceren. We hebben geavanceerdere middelen nodig.

Georefereren
Besloten werd om de luchtfoto’s in een GIS (Geografisch Informatie Systeem) te georefereren waarna we met behulp van GPS locaties de bunkers zouden kunnen lokaliseren. Georefereren doe je door herkenbare punten op de luchtfoto (wegen, huizen etc) te koppelen aan coördinaten op aarde. Bijvoorbeeld door in het GIS een recente topografische kaart te laden, de foto te schalen en dan punten op te zoeken die toen-en-nu op dezelfde plek liggen. Hoe meer punten er bekend zijn hoe beter. Als dit is gebeurt kan het GIS de foto inpassen in de gebruikte kaartprojectie (in ons geval het Rijksdriehoekstelsel). Als de kaart gegeorefereerd is kan je door in het GIS met de cursor over de luchtfoto te bewegen de coördinaten zichtbaar maken. Deze coördinaten kunnen vervolgens in het veld met behulp van een GPS worden opgezocht.

object van de maand januari 2015 2

We hebben de gegeorefereerde luchtfoto op een veldpc (Panasonic Touchpad) met een ingebouwde GPS gezet. De GPS heeft een nauwkeurigheid van ongeveer 1 a 2 meter. Op deze manier konden we met een van de oude foto’s in beeld op de veldpc naar de lichtere plekken. Op deze pc zagen we de oude foto in beeld, met daarop een stip van onze huidige GPS locatie. Zo konden we zien waar vroeger de weg lag, waar een sloot was, en natuurlijk, waar vroeger de bunkers hebben gestaan. Doordat de ingetekende objecten los staan van de afbeelding konden we de andere foto’s er simpel onder plaatsen. Hieruit bleek dat het gebied behoorlijk was veranderd. De slootjes die het gebied in 1944 markeerden waren nu niet meer zichtbaar. Dat de wegen waren verlegd werd ook duidelijk. De bunker(1) die op de foto in het naastgelegen weiland lag was nu vlak naast de weg terechtgekomen. En de bunker (2) die mooi in een hoekje naast de weg lag, lag daar nu ineens een stuk vandaan. De locaties worden gemarkeerd.

 object van de maand januari 2015 3       object van de maand januari 2015 4       object van de maand januari 2015 5
De touchpad veldpc met kaart in beeld                De bunker bij het vijvertje gemarkeerd                De bunker naast/onder de weg         

De opgraving start                                                                            
Naar aanleiding van deze eerste inspectie werd besloten om ons te richten op de bunkers 2, linksonder en 4, rechtsboven op de kaart. De bunker (1) die nu onder de weg is terechtgekomen laten we liggen omdat het risico op beschadiging van de weg en mogelijk hier in de buurt liggende kabels en leidingen te groot is. De bunker (3) bij de vijver laten we ook liggen. Op een druilerige vrijdag 12 december duwde Wim van de Sluis, op de plaats waar volgens ons de bunker moest liggen, de bak van zijn kraan in de Zeeuwse klei en startte het blootleggen van bunker 1. Na een kwartier graven is er al het eerste contact met de bunker. Niet op een meter maar op een dikke 3 meter onder de grond en net naast de locatie waar op de luchtfoto een lichte plek is te zien. Dat de bunker ernaast ligt is logisch omdat de bunker is omgevallen in een gegraven gat. Het speurwerk is niet voor niets geweest. De schrik sloeg ons even om het hart toen een groot stuk beton van het geheel werd afgeschept. Gelukkig bleek al snel dat dit het trapje was dat werd gebruikt om in de deels ingegraven Tobruk te komen. Dit los aan het object gestorte object was los gekomen bij het “afzinken” van de bunker en er bovenop gelegd.

 object van de maand januari 2015 6      object van de maand januari 2015 8       object van de maand januari 2015 9 
 Graven naar de eerste bunker  De contouren worden zichtbaar   Het uitgezette gebied waar de tweede bunker zou moeten liggen 

 
De eerste bunker was doordat we de locatie redelijk goed hadden gevonden op de kaart heel simpel te vinden geweest. We kregen doordat de bunker zo diep lag toch wat twijfels over vindkans van de tweede bunker. Op de luchtfoto was wel “iets” te zien geweest, maar deze vlek-op-de-kaart was erg groot. Dit bleek toen Wim ging graven. Na een uur graven hadden we nog geen bunker geraakt. We staakten de zoekactie en besluiten om op zoek te gaan naar een andere luchtfoto. Misschien is er nog wel één in omloop met een hogere resolutie. Via een gerichte zoekactie op internet konden we een door de RAF gemaakte luchtfoto uit 1944 terugvinden. Nadat we deze hoge resolutie foto hadden aangeschaft zagen we duidelijk 4 structuren aan de rand van een boomgaard op de foto. De centrale bunker was gecamoufleerd. We konden op basis van de vorm van de gevonden eerste bunker nu ook de bunker rechtsboven traceren. Het leek logisch te veronderstellen dat de bunker naar de noordoost kant in de sloot gedumpt zou zijn.

De vermoedelijke locatie werd uitgezet. Het kost Wim iets meer moeite om ook deze bunker te traceren omdat hij een andere kant op was gevallen dan dat we aanvankelijk dachten. De bunker die zelfs nog dieper ligt dan de eerder gevonden bunker wordt op maandag 15 december door Wim getraceerd de opgraving wordt vanaf dat moment ondersteund door de 105 geniecompagnie waterbouw van het 101 geniebataljon van de Koninklijke Landmacht. Zij hebben eerder dit jaar geholpen met de aanleg van de dijken en waterpartijen in het bevrijdingspark en waren bereid om te assisteren bij het vervoer van de bunkers. Twee dagen later konden we dankzij een door Hoondert voor ons geregelde kraan, een 250 tons’ kraan van Nederhoff uit Gouda, onder het toeziend oog van wethouder de Bat (gemeente Goes) de bunkers uit de grond halen. De bunkers wogen meer dan 38-ton toen ze uit de klei werden getrokken. Nadat we wat grond uit de bunkers hadden gehaald daalde het gewicht voldoende om ze met diepladers naar Nieuwdorp te vervoeren. Aan het eind van de middag kwamen de bunkers aan bij het Bevrijdingsmuseum waar ze in 2015 een plaats zullen krijgen in het Bevrijdingspark.

object van de maand januari 2015 9       object van de maand januari 2015 10       object van de maand januari 2015 11 
 Bunker 2 wordt geïnspecteerd   Nederhoff in actie  De bunker klaar voor transport


Liggen er nog meer bunkers?
Jacco Barth die bij het opgraven kwam kijken wees ons, nadat hij de foto had bekeken, erop dat er mogelijk nog een 5e Tobruk bunker zichtbaar is. Dit is door het ontbreken van documentatie en getuigen niet na te gaan maar is zeker niet uit te sluiten. Een vijfde Tobruk zou namelijk de centrale bunker te midden van een goed verdedigbare vijfhoek plaatsen. Hoe dan ook als er inderdaad een vijfde bunker is dan is deze vlak na de oorlog verwijderd. De aanwezigheid van een vijfde Tobruk blijft voorlopig nog steeds een raadsel. Langs de weg waar bunker 2 en 3 staan ligt overigens nog een object dat met een beetje fantasie voor een bunker kan worden aangezien. Ook hiervan ontbreekt de informatie omdat met zekerheid te kunnen stellen.

object van de maand januari 2015 12
Op onderstaande foto staan de locaties van de bunkers aangegeven op een recente luchtfoto uit 2013. Op deze manier kan ook een indruk worden gekregen van de veranderingen die plaats hebben gevonden in dit gebied. Let op de aparte vorm van de vijver bij de bunker linksboven: de vorm werd volgens onze anonieme bron aangepast bij het graven omdat er “iets” onder de grond zat.

object van de maand januari 2015 13

De speurtocht gaat door
Hoewel de bunkers gevonden zijn, houdt de speurtocht nog niet op. We zijn nog steeds op zoek naar meer informatie over het complex. We denken dat er foto’s zijn waaruit we de functie van het complex af kunnen leidden. Daarnaast is het waarschijnlijk dat ergens in een archief stukken liggen die ons meer over de bouw en functie kunnen vertellen. Als u iets weet dan horen we dat graag van u.

(December 2014) Mariska en Hans van Dam, met dank aan Hans Sakkers